Symfonia musi być jak świat. Musi zawierać wszystko – tak Gustaw Mahler powiedział o swojej III Symfonii. Nie miała to być zwykła kompozycja, lecz muzyczne uniwersum. Pracę nad nią rozpoczął już w 1893 roku, a intensywnie rozwijał latem 1895 roku, mając 35 lat i pełniąc funkcję dyrektora opery w Hamburgu. Choć jego zawodowy kalendarz był wypełniony dyrygowaniem, każdą wolną chwilę spędzał nad austriackim jeziorem Attersee – z dala od miejskiego zgiełku, blisko natury, od której ta monumentalna symfonia bierze swój początek.III Symfonia miała w pierwotnym zamyśle siedem części, z których każda nosiła symboliczny tytuł. Mahler później zrezygnował z ich publikowania, ale zachowana kolejność mówi wiele o koncepcji dzieła. Kompozycja miała rozpocząć się od najniższego poziomu istnienia – Przebudzenie Pana… – a następnie przejść przez kolejne formy życia: Co mówi kwiat, Co mówi zwierzę, Co mówi człowiek, aż po głosy aniołów i najwyższy wymiar – miłość. To nie tylko dzieło o świecie – to dzieło, które jest światem: wielowarstwowy, rozwijający się stopniowo, nieprzewidywalnie. Mahler tworzył je etapami – pierwszą część ukończył w 1896 roku, a całość miała swoją premierę dopiero w 1902 roku w Krefeld pod jego własną batutą.

Forma III Symfonii jest nietypowa: sześć części, z których pierwsza – trwająca około pół godziny – stanowi samodzielną, dramatyczną strukturę. Mahler łączy w niej marszowe rytmy z surowym brzmieniem rogów i puzonów, przechodząc następnie do delikatniejszych środków wyrazu. W trzeciej części słychać motyw kukułki; w czwartej – alt solo śpiewa wersy z rozdziału O nocnym śpiewaku z Tako rzecze Zaratustra Friedricha Nietzschego; w piątej – rozbrzmiewa chór żeński i dziecięcy z tekstem zaczerpniętym z ludowego zbioru Des Knaben Wunderhorn. Kulminacją jest szósta część – „bardzo powolna” – która nie kończy się eksplozją finału, lecz długim, rozświetlonym spokojem.

Początkowe reakcje? Zróżnicowane. Jedni zachwycali się rozmachem i duchową głębią dzieła. Inni zarzucali mu nadmiar, trudność odbioru, a nawet brak formalnej spójności. Ale jedno było pewne: Mahler stworzył symfonię, obok której nie sposób przejść obojętnie. Do dziś pozostaje jednym z największych przedsięwzięć w historii muzyki orkiestrowej – nie tylko ze względu na rozmiar aparatu wykonawczego, lecz także przez zakres tematów, jakie podejmuje. Bo to nie jest tylko muzyka o świecie – to muzyka, która jest światem.

Tym utworem kończymy nasz 78. sezon artystyczny. Sezon, który – tak jak ta symfonia – próbował objąć możliwie wiele: barw, emocji, historii. Dziękujemy, że byli Państwo z nami. Za to, że wspólnie podejmowaliśmy tę próbę i mogliśmy budować to dzieło razem – koncert po koncercie.

Fragment III Symfonii Mahlera w wykonaniu Berliner Philharmoniker pod batutą Sir Simona Rattle'a: